Book Review në UET/ Ilir Yzeiri: Për të kuptuar Kadarenë duhet të njihni sistemin

Për të kuptuar shkrimtarin e madh Ismail Kadare, duhet kuptuar dhe njohur periudha në të cilën ai jetoi. Kështu u shpreh studiuesi dhe ish-pedagogu i letërsisë, Ilir Yzeiri, gjatë një bashkëbisedimi me studentët e Komunikimit dhe Arteve, pjesë e Klubit Letrar “Kadare”, në Universitetin Europian të Tiranës.

“Kadarenë nuk mund ta njohësh, në qoftë se nuk njeh historinë e kësaj periudhe. Ju e keni të vështirë ta kuptoni ‘Gjeneralin e ushtrisë së vdekur’ dhe pse ky roman është i madh, por nëse do ta rindërtojmë atë periudhë, atëherë do ta kuptojmë gjeninë e këtij shkrimtari”, theksoi Yzeiri, autor i librit me artikuj, kumtesa dhe studime “Kadare, identiteti i keqkuptuar”, botuar nga shtëpia botuese UET Press në shtator të vitit 2024, disa muaj pas ndarjes nga jeta të shkrimtarit.

Në këtë takim të parë me studentët, të konceptuar si Book Review, Yzeiri tregoi fillesat e Kadaresë në shkrimtari, i cili e nisi që në fëmijëri, duke kopjuar me shkrim dore kryeveprën e Shekspirit, “Tragjedia e Makbethit”. Autorët e antikitetit dhe Shekspiri ishin ndër të preferuarit e shkrimtarit shqiptar, i cili, që me krijimet e para, solli një frymë të re në letërsinë shqipe dhe e bëri atë më moderne.

Sipas gazetarit Yzeiri, spikatja dhe ngritja e Kadaresë për t’u bërë më pas shkrimtari më i madh shqiptar, i kandiduar edhe për Çmimin Nobel, nuk erdhi nga hiçi. Ishin rrethanat e kohës, triumfi i Luftës Nacionalçlirimtare dhe përgatitja për instalimin e komunizmit, të cilat u shoqëruan në art dhe krijimtari me vepra epike dhe frymë heroizmi.

“Vendet e Lindjes dhe Shqipëria, me të drejtë, jetonin një festë kolektive të paimagjinueshme dhe sheshet mbusheshin me poema patriotike. Kadare i vuri në dyshim dhe i hodhi poshtë të gjitha. Madje, ai ishte i pari që, në vitet ’60, shkroi për vajzat dhe Parisin, ndërkohë që nuk gjeje asnjë poezi për dashurinë”, theksoi Yzeiri. Ai vlerësoi imagjinatën e pakrahasueshme në veprën e Kadaresë, ironinë e përdorur dhe stilistikën e tij.

“Ishte një traditë që nxiste një letërsi ku nuk kishte fantazi. Duhej të riprodhoje realitetin. Nëse fusje fantazinë, quheshe modern, jo realist, dekadent. Kadare e solli këtë ndryshim në letërsinë shqiptare. Ai hoqi ideologjinë.”

Paradoks të madh e quajti më tej Yzeiri daljen e shkrimtarit më të madh shqiptar nga një prej regjimeve më të egra të Evropës. Por, nga ana tjetër, ai e cilësoi edhe fat, pasi ishte faktor ndikues në krijimtarinë e tij. “Kadare pati fatin e madh: diktaturën, Jusuf Vrionin dhe gjenialitetin e tij. Me të treja këto, ai prodhoi një magji.”

Yzeiri iu përgjigj më pas pyetjeve dhe kuriozitetit të studentëve mbi krijimtarinë, subjektet, por edhe mbi faktin pse ai nuk u cenua nga regjimi, pavarësisht se shumë intelektualë të asaj kohe u dënuan, u internuan apo u përjashtuan nga veprimtaria publike dhe vepra e tyre u la në hije. Sipas Yzeirit, në momentin që Kadare u bë ndërkombëtar, u përkthye në Francë dhe fitoi njohje jashtë vendit, ai u bë edhe i paprekshëm nga autoritetet. Ai këshilloi studentët që të lexojnë veprat dhe ta kuptojnë më mirë autorin përmes alegorisë dhe ironisë sqë gjen në subjektet e tij.

Ky aktivitet për Kadarenë në UET vjen në vazhdën e eventeve të organizuara nga universiteti dhe shtëpia botuese UET Press, në kuadër të 90-vjetorit të lindjes së shkrimtarit. Javën e kaluar, më 28 janar, u promovua në COD albumi i dytë, “100 imazhe”, i dedikuar ndikimit të Ismail Kadaresë në artet figurative, një botim që sjell pikturat më të njohura të artistëve shqiptarë, të frymëzuara nga vepra e shkrimtarit. Në albumin e parë, “100 portrete”, promovuar në korrik të vitit 2025, u mblodhën piktura, skica dhe fotografi me në qendër imazhin e Kadaresë.